Ils verbs

Definiziun, fuorma ed adöver

Ils verbs sun pleds chi expriman ün'acziun (che cha inchün o alch fa).

mangiar, baiver, saglir, cuorrer, durmir, tgnair/tegner

 

Ils verbs as poja conjugar, quai voul dir cha'l verb po avair differentas fuormas, tuot tenor la persuna, il nomer (singular o plural), il temp (p.ex. il preschaint, l'imperfet) ed il möd (p.ex. l'indicativ, il conjunctiv).

eu dod, els discuorran, nus crajaivan, tü mütschissast, ch'el haja dit 

 

Tenor lur funcziun as poja distinguer trais differents tips da verbs:

• ils verbs auxiliars

• ils verbs modals

• ils verbs cumplains

Ils verbs auxiliars

I dà duos verbs auxiliars: esser ed avair.

 

Ils verbs auxiliars vegnan dovrats per fuormar ils temps cumposts (perfet, plücoperfet e futur cumpost).  

esser avair
eu sun eu n'ha 
tü est tü hast
el/ella es el/ella ha
id es id ha
nus eschan nus vain
vus eschat  vus vais
els/ellas sun  els/ellas han

Peider ha fat üna baschatta. (perfet)

Ils mats d'eiran scappats aint il god. (plücoperfet)

In ün mais varà'l passantà seis examens. (futur cumpost)

 

Rinviamaint:

Las conjugaziuns dals verbs auxiliars esser ed avair in tuot ils temps e möds sun da chattar a la fin dal chapitel 'Ils verbs'.

Ils verbs modals

I dà ils seguaints verbs modals:

das-chair, pudair, dovair, savair, stuvair, vulair/lair, manglair

 

Ad ün verb modal segua adüna ün oter verb a l'infinitiv.

Eu das-ch ir a kino quista saira.

Eu nu poss far nöglia.

Dess eu gnir daman?

Sast tü discuorrer inglais?

El sto ir a chasa.

Tü nu manglast gnir.

 

Remarchas:

1) Ils verbs modals dovair e solair vegnan eir nomnats 'verbs defectivs', perquai ch'els vegnan dovrats be in tscherts temps e möds.

 

2) Il verb dovair ha be las fuormas -ess, -essa al preschaint (indicativ e conjunctiv). El vain dovrà impustüt ...

 

• in dumondas ed in cumonds indirects.

Dess eu gnir daman?

Dess ella portar las fotografias?

Dessan nus güdar?

Dessan els partir?

Tü nu dessast dir manzögnas!

 

• in proposiziuns al conjunctiv.

Eu nu sa, sch'eu dess ir.

El stübgia amo, sch'el dess far il viadi.

El ha dit ch'eu dessa tuornar subit.

 

3) Il verb solair exista be al preschaint ed a l'imperfet e vain dovrà impustüt in texts litterars.

El solaiva ir mincha stà al mar.

 

Rinviamaint:

Las conjugaziuns dals verbs modals irregulars in tuot ils temps e möds sun da chattar a la fin dal chapitel 'Ils verbs'.

Ils verbs cumplains

Verbs cumplains sun tuot ils verbs chi nu sun verbs auxiliars o verbs modals. Els expriman in maniera independenta l'acziun o il stadi dal subject.

Romana baiva ün magöl aua.

Armon legia ün cudesch.

 

Attenziun:

Ils verbs auxiliars esser ed avair pon eir esser verbs cumplains, sch'els stan sulets e nu sun colliats cun ün oter verb cumplain.

Duri ha mal il vainter. El es in let.

 

I dà tschinch differentas sorts da verbs cumplains:

• verbs impersunals

 verbs transitivs

 verbs intransitivs

 verbs reflexivs

 verbs copula

Ils verbs impersunals

Ils verbs transitivs

Ils verbs intransitivs

Ils verbs reflexivs

Ils verbs copula

Las quatter conjugaziuns regularas dal verb

In ladin daja quatter conjugaziuns regularas dal verb:

1. verbs in -ar

2. verbs in -air

3. verbs in -er

4. verbs in -ir

1. güdar

2. giodair

3. vender

4. partir

eu güd

eu giod

eu vend

eu part

tü güdast

tü giodast

tü vendast

tü partast

el/ella güda

el/ella gioda

el/ella venda

el/ella parta

nus güdain

nus giodain   

nus vendain

nus partin

vus güdais

vus giodais

vus vendais

vus partis

els/ellas güdan

els/ellas giodan

els/ellas vendan

els/ellas partan

Remarchas:

• Sper ils pronoms persunals nus e vus pon gnir dovrats eir ils pronoms persunals no e vo. Las fuormas conjugadas cun quels pronoms persunals sun:

1. güdar

2. giodair

3. vender

4. partir

no güdain

no giodain   

no vendain

no partin

vo güdaivat

vo giodaivat

vo vendaivat

vo partivat

I’ls mezs da lingua ‘Mediomatix’ vegnan dovrats consequentamaing ils pronoms persunals nus e vus, las fuormas no e vo vegnan ütilisadas in discuors directs, in chanzuns ed in poesias.

 

Attenziun:

Las fuormas da la 2. persuna plural dal preschaint sun identicas cun quellas da la 2. persuna plural da l'imperfet. Üna differenza tanter las duos fuormas as doda be illa pronunzcha dal diftong -ai-.

- preschaint: vo vaivat [vaivat]

- imperfet: vo vaivat [vevat, veivat] 

 

L'infinitiv da la terza conjugaziun ha l'accent sül tschep, ils infinitivs da tschellas trais conjugaziuns han l'accent sülla desinenza.

 

Tscherts verbs da la 3. conjugaziun han – sco ils verbs da la 4. conjugaziun – illa 1. e 2. persuna plural la desinenza -in, -is, p.ex.:

correger – nus corregin, vus corregis

cuorrer – nus currin, vus curris

exister – nus existin, vus existis

exprimer – nus exprimin, vus exprimis

propuoner – nus proponin, vus proponis

repeter – nus repetin, vus repetis

 

Ils verbs irregulars han bod tuots las desinenzas -ain/-ais illa 1. e 2. persuna plural.

nus vain, vus vais

nus giain, vus giais

nus fain, vus fais

nus savain, vus savais

nus dschain, vus dschais

 

ma: nus eschan, vus eschat; nus gnin, vus gnis

 

Rinviamaints:

Ün exaimpel d'ün verb da minchüna da las quatter conjugaziuns in tuot ils temps e möds es da chattar a la fin dal chapitel 'Ils verbs'. Las conjugaziuns da tuot ils verbs sun da chattar aint il cudaschin 'Verbs valladers'.

Verbs cun irregularitats

I dà verbs chi nu vegnan conjugats tenor üna da las quatter conjugaziuns regularas. Verbs cun irregularitats illa conjugaziun sun ...

• verbs alterativs (cun müdada dal vocal da tschep)

dovrar – eu douvr, nus dovrain

sentir eu saint, nus sentin

mouver eu mouv, nus movain

dumandar eu dumond, nus dumandain

 

• verbs augmantativs (cun l'infix -esch-/-isch-)

gratular – eu gratulesch

finir – eu finisch

 

• verbs cun müdadas ortograficas

mangiar eu mang, nus mangiain

leger eu leg, nus legiain

tagliar eu tagl, nus tagliain

crajer – eu crai, nus crajain

tradüer eu tradüj, nus tradüain

Ils verbs alterativs

Ils verbs augmantativs cul infix -esch- / -isch-

Ils verbs cun müdadas ortograficas

Ils verbs factitivs

Ils verbs irregulars

I dà verbs chi sun cumplettamaing irregulars.

ir

gnir

far

dir

dar

eu vegn

eu vegn

eu fetsch

eu di

eu dun

tü vast

tü vainst

tü fast

tü dist

tü dast

el/ella va

el/ella vain

el/ella fa

el/ella disch

el/ella dà

nus giain

nus gnin

nus fain

nus dschain

nus dain

vus giais

vus gnis

vus fais

vus dschais

vus dais

els/ellas van

els/ellas vegnan

els/ellas fan

els/ellas dischan

els/ellas dan

Rinviamaint:

Las conjugaziuns da quists e d'oters verbs irregulars in tuot ils temps e möds sun da chattar a la fin dal chapitel 'Ils verbs'.

Las fuormas finitas dal verb

Las fuormas finitas sun fuormas chi sun conjugadas e specifichadas tenor la persuna, il nomer (singular o plural), il temp ed il möd.

1. persuna plural, indicativ, preschaint Hoz fain nus üna gita.
3. persuna singular, cundiziunal, perfet Curdin füss stat plü jent a chasa.

Las fuormas infinitas dal verb

Las fuormas infinitas sun fuormas invariablas o fuormas chi varieschan be tenor il gener (masculin o feminin) ed il nomer (singular o plural).

 

I dà trais fuormas infinitas:

l'infinitiv  Ella va a chantar.
il particip passà  Eu n'ha chantà tuottadi.
il gerundi Chantond es ella ida a scoula.

L’infinitiv

Il particip passà

Il gerundi

Ils quatter möds dal verb

I's distingua quatter möds dal verb:

• l'indicativ: Flurina es cuntainta.

• il conjunctiv: Seis frar ha dit ch'ella saja cuntainta.

• il cundiziunal: Scha Flurina vess daplü temp liber, füss ella amo plü cuntainta.

• l'imperativ: Flurina, sajast cuntainta cun quai cha tü hast!

L’indicativ

Il conjunctiv

Il cundiziunal

L’imperativ

L’activ e’l passiv

La fuorma activa indicha chi o che chi fa alch.

Linard tira la balla aint il gol.

Il giat tschüffa e maglia la mür.

 

La fuorma passiva metta l'acziun i'l center.

La balla vain tratta aint il gol. (da Linard)

La mür vain tschüffa e magliada. (dal giat)

La fuormaziun dal passiv

Il passiv i’ls differents temps

Fuormar verbs

I’s po fuormar verbs ...

cun agiundscher la desinenza dal verb (impustüt las desinenzas -ar ed -ir) a nomens o adjectivs.

quint – quintar, chatscha – chatschar, spüda – spüdar, scoula – scolar,

lod – lodar, predsch – predschar; sclingia – sclingir, spüzza – spüzzir,

sagl – saglir; glüsch – glüschir; sblach – sblachir

 

• cun agiundscher prefixs a nomens, adjectivs o verbs, p.ex.:

a-: bratsch – abratschar, sagl – assaglir, terra – atterrar; trar – attrar

s-/sch-/s-ch-: tagl – stagliar, larg – schlargiar, muot – schmuottar;

chod – s-chodar, chargia – s-chargiar; cler – sclerir

in-/im-: tun – intunar, titel – intitular; bel – imbellir, pitschen – impitschnir,

s-chür – ins-chürir; büttar – imbüttar

 

• cun agiundscher suffixs a nomens o adjectivs, p.ex.:

-agiar: don – donnagiar, festa – festagiar, serp – serpagiar; net/netta – nettagiar, zop/zoppa – zoppagiar

-argnar: (re)spargn - spargnar

-ifichar: persuna – persunifichar; simpel/simpla – simplifichar,

güst/güsta – güstifichar, cler – clerifichar

-isar: memoria – memorisar, alfabet – alfabetisar, automat – automatisar

-ular: vent – sventular, cridar – cridular, singul/singula – singular

-uinar: sang – sanguinar

 

• cun agiundscher la desinenza -antar a nomens, adjectivs o verbs per fuormer uschenomnats 'verbs factitivs' chi expriman ün 'far far' o ün 'far dvantar' (verer 2.4.6 d).

rabgia – rabgiantar, glüsch – glüschantar

cuntaint – cuntantar, absaint – absantar, grit/gritta – grittantar

taschair – taschantar, zoppar – zoppantar

 

Remarchas:

Tscherts verbs müdan il vocal dal tschep in confrunt cul nomen, p.ex.

fraud – frodular, svoul – svolar, scoula – scolar, invöl – involar

 

Ils nomens chi finischan cul sun -gl survegnan illa fuorma verbala sün -ar amo ün

-i, p.ex. sbagl – sbagliar, imbruogl – imbruogliar, masdügl – masdügliar

Verbs accumpagnats d’ün adverb

Ils idioms ladins cugnoschan divers verbs chi vegnan accumpagnats d'ün adverb. Per part es quai d'attribuir a l'influenza dal tudais-ch, p.ex. crodar sü. Suvent as tratta però d'ün fenomen dovrà daspö lönch in rumantsch, surtuot illa lingua discurrüda, p.ex. laschar davent per ometter, ir/gnir oura per sortir, ir/gnir aint per entrar, dar giò sper croder, lavar giò la vaschella, pender sü ün purtret, e.u.i.

 

L'adöver da quistas fuormas es impü eir lià al register linguistic, q.v.d.: Illa lingua discurrüda ed in texts main formals as douvra pel solit la cumbinaziun verb + adverb, illa lingua scritta, plü formala, invezza as dess provar d'evitar l'adverb, là ingio cha quai fa sen.

 

Pussiblas strategias per evitar l'adverb sun:

rimplazzar la cumbinaziun verb + adverb cun ün oter verb o ün'otra expressiun, p.ex.

s'imaginar per as metter avant

dar in ögl per crodar sü

 

dovrar ün verb cun prefix (p.ex. in-/ de-/ pre-/ re-/ s-)

inscriver per scriver aint

demuossar per muossar sü

preleger per leger avant

reclomar per clomar oura

s-chargiar per chargiar giò

Survista dals verbs irregulars

Ils verbs auxiliars: avair, esser

avair

esser

Ils verbs modals irregulars: pudair, savair, stuvair, vulair/lair, manglair, dovair*

pudair

savair

stuvair

(vu)lair

manglair

dovair

Ulteriurs verbs irregulars: dar, dir, far, ir, gnir, star

dar

dir

far

ir

gnir

star

Verbs cun ün particip passà irregular ed alchüns particips passats da verbs alterativs

Alchüns verbs cun ün particip passà irregular e regular