La comma
In rumantsch – sco eir in otras linguas neolatinas – nu sun las reglas in reguard a la comma uschè strictas sco p.ex. in tudais-ch.
La comma as faja:
• in frasas chi cuntegnan ün'enumeraziun (plüs pleds da simla significaziun), scha'ls singuls pleds nu vegnan colliats cun e/ed o cun o.
Els han mangià, chantà e ballà tuotta saira.
Il dschember, il larsch, il pin e'l tieu sun ils quatter bös-chs tipics da noss gods.
Eu vegn hoz, daman o puschman pro tai.
• in frasas chi consistan da plüssas parts (frasas coordinadas), scha quellas nu vegnan colliadas cun e/ed o cun o.
Linard suna la guitarra, Nina chanta e tuot la classa taidla.
Il bap telefona, la mamma legia ün cudesch e'ls uffants fan gös.
• in frasas chi consistan da plüssas parts (frasas structuradas), scha quellas vegnan colliadas cun conjuncziuns sco ma, scha, percunter, perquai, avant cha, co cha, cur cha, cumbain cha, ingio cha, per cha, perquai cha, uschè cha.
Nus vain vuglü güdar, ma el nun ha acceptà nos agüd.
Eu nu sa, sch'el vain cun nus daman.
Ella nun es gnüda a scoula, perquai ch'ella es amalada.
Nus giain in let, cur chi'd es s-chür.
Sast tü, ingio ch'ella sta?
Üna comma vain eir fatta:
• i'l discuors direct per separar il discuors da la proposiziun explicativa.
«Berna es la chapitala da la Svizra», declera la magistra.
«Das-chain nus ir a giovar?», dumondan ils uffants.
«Driva la fanestra!», disch la mamma.
• in proposiziuns relativas cul pronom il qual, la quala, cumbinà cun üna preposiziun.
At regordast tü dal mat, cul qual tü vaivast giovà aint illa sablunera?
• per separar proposiziuns interchaladas o apposiziuns (attributs descriptivs) da la proposiziun principala.
Il delinquent, ün hom da var 40 ons, es gnü arrestà.
Gino Clavuot, il rapper engiadinais, as nomna Snook.
• per separar allocuziuns (dovradas per drizzar il pled ad inchün) ed interjecziuns.
Aita, taidla üna jada!
Juhui, daman vaina liber!
• schi's voul metter ün pled o plüs pleds in üna posiziun speciala per til(s) far resortir.
Durmir, quai pudessa adüna!
Musica e sot, quai sun mias grondas paschiuns.
Remarcha:
• I nu vain fat ingüna comma illa frasa structurada cun cha ed avant üna proposiziun relativa culs pronoms chi e cha, oter co schi's tratta da proposiziuns interchaladas explicativas.
Sast tü cha Ramona discuorra eir rumantsch?
Es quai la duonna cha tü hast vis her?
Rico ha ün frar chi giova a hockey.
La magistra dal s-chalin ot, chi ha cumanzà d'incuort a dar scoula, para dad esser simpatica.
Ed eir avant ils pronoms interrogativs chi chi, chi cha, che chi e che cha in dumondas indirectas nu's faja ingüna comma.
Eu nu sa amo chi chi vain daman.
El s'ha dumandà che cha quai voul dir.
• Scha la proposiziun subordinada preceda la principala, as faja üna comma.
Cha'l Grischun es l'unic chantun triling, es cuntschaint.